ҚАПЕРІҢІЗДЕ ЖҮРСІН

Организмді шынықтыру – саламатты және ұзақ ғұмыр кепілі!

«Шынығу» деген сөздің мағынасы терең. Медициналық тұрғыдан алғанда, шынығу шараларына табиғи иммунитетті белсенді түрде ынталандыратын, қоршаған ортаның барлық қолайсыз факторларына төзімділікті арттыратын, термореттеуді жақсартып, өміршеңдікті қалыптастыратын белгілі бір шаралар жиынтығы енеді. Қарапайым сөзбен айтқанда, шынығу дегеніміз – табиғи факторларды қолдана отырып, организмнің қорғаныс күшін табиғи түрде жаттықтыру. Шынығу адамға толықтай физикалық және рухани тепе-теңдік береді, организмнің барлық мүмкіндіктерін арттырады.

Шынығуға мән бермесек те, біз моншаға барғанда, суда жүзгенде немесе таза ауада серуендегенде де денемізді шынықтырамыз. Бұл қарапайым болып көрінетін әрекеттерді нағыз шынығуға айналдыру үшін белгілі бір қағидаларды қатаң сақтау керек:

1. Шынғудың өзіне кіріспес бұрын, дененің бұған толықтай дайын екендігіне көз жеткізу керек. Бұл жіті және асқынған, созылмалы аурулар болмауы керек дегенді білдіреді (аталған сырқаттар болған кей жағдайларда, шынығуға тыйым салынады немесе белгілі бір шектеулері бар). Организмдегі барлық инфекция ошақтарын (тісжегі, қабынған бадамша бездер және т.б.) санациялау қажет.

2. Дене дайындығынан басқа, нақты және дәлелді психологиялық көзқарас болуы керек, яғни барлығы өз денсаулығыңыз үшін жасалып жатқандығын түсіну және осы оқиғалардың сәтті болатынына сенімділік. Яғни жақсы ниетпен, жағымды оймен бастау ләзім.

3. Шынығу – бұл үздіксіз, яғни күнделікті жүзеге асырылатын жүйе.  Денсаулықтың жақсы көрсеткіштеріне қол жеткізу үшін ұзақ және көп жұмыс істеу керек екенін түсіну керек. Бірақ бұны жұмыс деу де қиын, өйткені барлық әдістер өте жағымды және көп күш жұмсауды қажет етпейді. Сырқаттанған кезде шынығу шараларын уақытша тоқтату керек.

4. Шынығу шараларының күші мен ұзақтығы күннен-күнге артып отырады, бірақ бұл төтенше әрекеттерсіз, баяу жүруі тиіс. Бұл өте маңызды ереже. 3-4 шынығу шараларынан кейін күш-қуатының артқанын сезінген кей адамдар келесі күні мұздай суға сүңгуге дайын. Бұндай әрекеттер денсаулыққа үлкен соққы болады. Шынығу қарқыны қалыпты дәрежеде, біртіндеп артып отыруы тиіс. Басқаға жол жоқ.

5. Шынығу кезінде шаралардың ақылға қонымды реттілігі де маңызды. Шынығуды жұмсақ және аялаушы әдістермен бастап, содан кейін анағұрлым күштірек әсерлерге көшуіңіз керек. Мысалы, сумен шынығу аяқ бұлауларынан басталады, сосын адам алдымен жартылай, одан кейін толықтай су құйынуға көшеді.

6. Шынығу шаралары қаншалықты жақсы қабылданғанына қарамастан, адамның жеке реакциясы мен денсаулығының жай-күйі ескерілуі керек. Алғашқы сатыларда шынығу – денені сілкіндірудің бір түрі және осы кезеңде «ұйқыда жатқан» түрлі сырқаттар бас көтеруі мүмкін. Сондықтан,  шынығуға шешім қабылдаған жағдайда, алдын ала дәрігермен кеңесу керек.

7. Шынығудан өзге дене жаттығулары, белсенді ойындар мен спорт түрлерін қолдану ләзім. Мұның бәрі қол жеткізілген нәтижелерді нығайтады және тәннің толық жаттығуына көмектеседі.

Организмді шынықтыру әдістері

Дененің табиғи тұрақтылығын барлық табиғи факторларға қатысты қалыптастыру керек.

Шынығудың негізгі жүйелері мен әдістері (ағзаға әсерінің жоғарылау дәрежесімен):

1. Ауа бұлаулары (ванналары). Бұл әдіс емдік және алдын-алу мақсатында  қолданылады. Бұл табиғи ауаның терінің ашық жерлеріне әсер етуіне негізделген. Жүйе кезең-кезеңмен жүргізіледі, шынығу 15-16°C температурада үй-жай ішінде 3-5 минут шынығудан басталады. 4-5 күннен кейін ашық ауада, бірақ 20-22°C-тан төмен емес температурада он минут жүресіз. Болашақта ашық ауада өткізілетін уақыт біртіндеп артады. Бұл әдіс жаттықпаған адамдар үшін оңтайлы.

Салқын ауа массалары (4-тен 13°C-қа дейін) тек жаттыққан, әбден шыныққан адамдарға ғана қолайлы. Әсер бір-екі минуттан басталады және біртіндеп бұл уақыт 10 минутқа жеткізіледі, бірақ бұдан артық болмайды.

Ауа бұлаулары жылуды реттеу жүйесін дамытады, жүрек пен қан тамырлары, тыныс алу және ас қорыту жүйелерінің жұмысын қалыпқа келтіреді және оңтайландырады, сондай-ақ психикалық тепе-теңдік күйіне пайдалы.

2. Күн бұлаулары. Әдіс тікелей күн сәулесіне негізделеді. Күнмен және ауамен шынығуды бір уақытта қолдану анағұрлым тиімді.

Күн сәулесі – бұл агрессивті табиғи фактор, ол күйікке және күн өтуге алып келуі мүмкін. Сондықтан шараның уақыты (таңертеңгілік 9-11 сағат немесе кешке 17-19 сағаттар аралығында) және әсер ету ұзақтығы (3-4 минуттан бастап, біртіндеп бірнеше минуттан қосып, 1 сағатқа дейін ұзартады) өте маңызды. Бас пен көздің қасаң қабығын тікелей күн сәулесінен қорғау керек. Асты күнге қыздырынуға дейін кем дегенде бір жарым сағат бұрын ішу керек. Қыздырыну кезінде түрегеп тұрмаңыз немесе отырмаңыз, жатқан дұрыс.

Күннің инфрақызыл сәулесі белсенді жылу әсеріне ие. Терлеу және теріден шыққан ылғалдың булануы күшейеді, тері астындағы тамырлар кеңейеді, жалпы қан ағымы күшейеді. D дәрумені организмде белсенді түрде өндіріледі, ол заттар алмасуын қалыпқа келтіреді және белсенді етеді,  ақуыз алмасуының жоғары белсенді өнімдерін түзуге қатысады. Осының нәтижесінде қан құрамы жақсарады, кез-келген ауруға жалпы төзімділік артады.

3. Сумен шынығу. Көпшілік ұнататын және кең тараған тәсіл. Сумен шынығуды таңертең, жаттығудан кейін бастаған дұрыс. Су температурасы тері үшін табиғи 37°C-тан басталады, содан кейін біртіндеп күн сайын 1-2 градусқа төмендетіледі. Әрбір су шарасының өзінің температуралық шегі бар, оны біз төменде талқылаймыз.

Судың әсерінен тамырлар алдымен тарылып, тері бозарып, қан ішкі ағзаларға тарайды. Содан кейін жүйке және жүрек-тамыр жүйелерінің жұмысы жанданады, жалпы заттар алмасуы шапшаңдайды, бұл қанның ішкі ағзалардан теріге қарай жылжуына әкеледі. Яғни, су бүкіл денені жан-жақты шынықтырады, қан тамырларын сергітеді және нығайтады.

Сумен шынығудың бірнеше түрі бар, оларды бірге қолдануға болады.

а) жергілікті су шаралары – судың көмегімен аяқты және тамақты шынықтыру.

Аяқты күнделікті шаюға болады. Шара ұйықтар алдында орындалады. Бастапқыда су температурасы 26-28°C болуы керек, содан кейін ол бірнеше аптада (күнде емес!) біртіндеп 12-15°C-қа дейін төмендетіледі. Шарадан кейін аяқтарды қызарғанша ысқылайды.  

Тамақты шаю – бұл таңертең және кешке жасалатын шара. Алдымен су салқын – 23-25°С болуы керек, апта сайын (күнделікті емес!) температура бір градусқа төмендетіледі және 5-10°С-қа дейін жеткізіледі.

ә) Денені ысқылау – бұл өте жұмсақ су шарасы, оның ешқандай қарсы көрсетілімдері жоқ. Жөке немесе сүлгі салқын суға батырылып, тері ысқыланады. Дене жоғарыдан төменге қарай ысқыланады, шарадан кейін тері қызарғанша сүлгімен сүртіледі. Әсер ету ұзақтығы шамамен 5 минут.

б) Су құйыну – сумен шынығудың келесі сатысы. Шамамен +30°C температурадан бастаңыз, біртіндеп +15°C дейін және одан төмен түсіріңіз. Шарадан кейін теріні қызарғанша сүлгімен ысқылаңыз.

в) Себезгі – суды өте тиімді су шарасы. +30-32°C-тан және шамамен бір минуттан бастайды. Біртіндеп су температурасын +15°C-қа дейін төмендетіп, ұзақтығын 2-3 минутқа дейін арттырады. Егер себезгімен шынығуды дене жақсы қабылдаса, температура контрастына ауысқан жөн – 35-40°С және 13-20°С суды 2-3 рет ауыстырып, әрқайсысының астында үш минуттан тұрады.

г) Жылдың жылы мезгілінде табиғи ашық су айдынында шомылу кезінде су температурасы 18-20° C және ауа температурасы 14-15°C-тан басталуы керек.

д) Мұз ойығына сүңгу – шынығудың әсері ең күшті әдісі, оны тек өте тәжірибелі адамдар ғана қолдана алады. Бұл қуатты ем әдісі көптеген аурулардың алдын алады және емдейді.

Медициналық тұрғыдан алғанда, ойықта  шомылу – бұл қысқа мерзімді әсері бар жедел стресс. Тамырлар «дүр сілкініп», қанның қайта бөлінуі орын алады. Алғашында беткейде жатқан тамырлар тарылып, қанын ішкі ағзаларды «құтқаруға» дабыл береді. Содан кейін дәл осы қанды ішкі ағзалар  кері қайтарады, тамырлар шапшаң кеңейеді. Қанға көптеген гормондар тасталады: адреналин және эндорфиндер. Тәнді жалпы ынталандыру орын алады, барлық жүйелер мен ағзалар қарқынды және дұрыс жұмыс істей бастайды. Қорғаныс қызметі іске қосылады, патогенді агенттердің әсеріне тұрақты сезімталдық пайда болады. Эмоционалды тұрғыдан алғанда, адам өзін сөзсіз жеңіл және сергек сезінеді. Мұз ойығына сүңгу иықтардағы, арқадағы, буындардағы ауырсынуды төмендетеді, ұйқысыздықты жеңілдетеді, орталық және шеткі қан айналымын жақсартады және суыққа төзімділікті арттырады.

Мұз ойығында шомылу – шынығудың ұзақ жолы. Бұл шара денсаулықтың және психиканың толық дайындығын талап етеді.

Осы жалпы әдістерге қосымша шынығу әдістеріне жалаңаяқ жүру, монша, денені қармен ысқылау, ашық ауада ұйықтау және басқалар жатады.

Аяқта биологиялық белсенді нүктелер көп. Олар жалаңаяқ жүргенде белсенді түрде ынталандырылады және дененің көптеген мүшелері мен жүйелерінің жұмысын қалыпқа келтіруге көмектеседі. Дене суыққа төзімді болады, иммунитет нығаяды.

Монша тамырлардың қоршаған ортаға әсерін дұрыс қабылдауға көмектеседі. Дене жиі өзгеретін қоршаған орта жағдайларына, әсіресе жоғары және төмен температураларға тез бейімделеді. Суық тию ықтималдығы төмендейді, жүрек пен қан тамырлары сергиді, тұрақты психика қалыптасады. Бірақ моншаға да түсудің өз қыр-сыры бар. Оған да біршама дайындық қажет. Яғни, температураны біртіндеп арттыру керек. 

Денені қармен ысқылау – адамды қуаттандыратын және пайдалы шара. Бұны да тек әбден шыныққан адамдар жасауы керек.

Таза ауада ұйықтау – бұл енжар шынығу әдісі. Негізгі ереже – жел өтіне жатпаңыз. Бұл шара жазда, жылы мезгілдерде жасалады. Терезені айқара ашып, үйде не балконда да ұйықтауға болады.

Ш. Асанов,

дәрігер-терапевт

Белгілер (тэгтер)

Ұқсас мақалалар

Закрыть